ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ

سپس شما بعد از آن [پيمان] رويگردان شديد و اگر فضل خدا و رحمت او بر شما نبود مسلما از زيانكاران بوديد

  • تفسیر و مفاهیم
  • اعراب و موضوع آیات
  • نکات تجویدی

موضوع: فضل الهی

چگونه با وجود اعراض و سرکشی انسانها ، فضل و رحمت الهی شامل حالشان می‌شود؟

جمله «فَلَوْ لا فَضْلُ اَللّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ اَلْخاسِرِينَ» بر نهايت فضل و رحمت الهي دلالت دارد؛ زيرا جمله مزبور بدين معناست كه بني‌اسرائيل پس از آن همه معجزه و آيات روشن الهي از چنان پيمان غليظ و شديدي، روي برگرداندند و به زشت‌ترين كردار اخلاقي و حقوقي (گوساله پرستي) روي آورده، شايسته هلاكت و عذاب شده بودند، ولي در عين حال لطف خاص الهي شامل حال آنان شد و با توفيق توبه‌اي كه يافتند، عذاب الهي از آنها دفع شد و از خسارت رهايي يافتند. اگر توفيق و فضل ويژه الهي شامل حال آنان نمي‌شد از خاسران بوده، هر گناهي كه از خيال آنها مي‌گذشت، مرتكب مي‌شدند.

 تفضلات الهي دو گونه است:

۱. بخشي از آن شامل همه انسان‌ها مي‌شود، چه بخواهند يا نخواهند

۲. بخشي ديگر تفضّلات ويژه‌اي است كه انسان، بايد آن را از خدا طلب كند: «وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ»

 آنچه از جانب خداي سبحان به انسان ها مي‌رسد و هر فيضي از طرف مبدأ جهان نصيب آنان مي‌شود، تنها از فضل و رحمت خداست؛ از اين رو در بعضي از آيات به همه مؤمنان خطاب مي شود: «وَ لَو لا فَضل‌ُ اللّه‌ِ عَلَيكُم‌ وَ رَحمَتُه‌ُ ما زَكي‌ مِنكُم‌ مِن‌ أَحَدٍ أَبَداً»

كه نشان آن است كه از انسان به طور استقلال كاري ساخته نيست، بلكه او تنها آينه‌دار جمال فيض حقّ است. حضرت امام سجّاد عليه‌السلام در مناجات خود به خدا عرضه مي‌دارد: خدايا هرگاه توفيق عبادت تو را يافتيم، نه تنها طلبي پيدا نكرديم، بلكه بدهكار شديم و اگر توفيق شكر تو را يافتيم، به سبب چنين توفيقي شكر ديگري بر ما واجب شد.

بر همين اساس، خداي سبحان  مكرراً هشدار مي‌دهد كه نپنداريد اگر علم صائب و عمل صالحي نصيب شما شد از جانب خود شماست و از خداوند طلبي پيدا مي‌كنيد.

در  هر حال، اگر چه لطف خدا شامل همه انسان‌هاست و در اين باره فرمود: «وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ»، ليكن در ذيل همين جمله آمده است: «فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ»

 رحمت ويژه‌ام را براي اهل تقوا ثبت و مقرّر كرده‌ام. خداي سبحان رحمت ويژه خود را براي اهل ايمان ذخيره كرده و به آنان عطا مي كند: «وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ‌» و كليد مخازن فضل و رحمت ويژه، در دست خود مؤمنان است، كه عبارت از همان دعا و سؤال و درخواست از خداوند است: «وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ»؛ زيرا دعا نسبت به هر خواسته مشروعي سبب گشايش مي شود: «وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ»[1]


[1] . تفسیر تسنیم، ج ۵ ،ص۱۰۳- ص ۱۱۴الی ۱۱۷

مؤسسه نورالیقین

مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآنی

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *