● تعریف مصدر

در لغت: اصل، منشأ، محل صدور، جای بازگشت، صدرنشین، کلمه‌ای که کلمات دیگر از آن مشتق شوند.[1]

در اصطلاح: لفظی که برای انجام شدن کاری یا روی دادن حالتی بدون داشتن معنای زمان دلالت کند.[2]

تعریف مصدر در الفیه ابن مالک:

المصدرُ اسمٌ ماسوِیَ الزَّمانِ مِن                    مَدلُولی الفعل، کَاَمنٍ مِن أَمِن

مفهوم: اسمی است که بر چیزی غیر از زمان دلالت کند ولی فعل بر دو چیز دلالت دارد (حدث و زمان)

مانند: امنیت داشتن (مصدر که فقط بر حدث دلالت می‌کند) در مقابل امنیت یافت (فعل ماضی که هم بر حدث دلالت دارد هم بر زمان آن).[3]

  • مصدر صریح

شامل سه قسم است:

1. مصدر اصلی                 2. مصدر میمی                      3. مصدر صناعی

  • مصدر اصلی

مصدر اصلی بر دو قسم است:

الف) ثلاثی مجرد                ب) غیرثلاثی مجرد

الف) مصدر اصلی از ثلاثی مجرد

اوزان مصدر اصلی افعال ثلاثی مجرد سماعی است که دارای ضابطه خاص یا بدون ضابطه می‌باشند.

مهمترین آنها بدین شرح است:

1. اوزان قیاسی (دارای ضابطه): فعل ثلاثی مجرد دارای سه وزن اصلی است: فَعَلَ ، فَعِلَ ، فَعُلَ [4]

بعضی از اوزان مصادر این سه وزن به شرح ذیل می‌باشد:

وزنمواردوزن مصدرمثال با ترجمه
          فَعَلَمتعدیفَعلضَرب (زدن)
لازمفُعولجُلوس (نشستن)
امتناعفِعالاِباء (امتناع کردن)
تقلب،اضطراب، تحرکفَعَلانجَوَلان(حرکت‌کردن) غَلَیان(به جوش آمدن)
دردفُعالسُعال (سرفه کردن)
سیر و حرکتفَعیلرَحیل (کوچ کردن)
صدا  فُعال فَعیلصُراخ (فریاد برآوردن) صَهیل (شیهه کشیدن)
  حرفه یا سرپرستی  فِعالَة    فِلاحَة (کشاورزی) وِلایة (سرپرستی)
  فَعِلَمتعدیفَعلفَهم (فهمیدن)
لازمفَعَلفَرَح (شادی)
رنگفُعلَةحُمرة (سرخی)
    فَعُلَ    لازم  فُعُولَة    سُهُولة (آسان شدن) صُعُوبة (سخت شدن)  
فَعالةمَلاحة (دریانوردی) جَزالة (بزرگ شدن)

نکته: مصادر ثلاثی مجرد که در جدول بیان شد غالباً بر جزئیات، قابل انطباق است امّا کلّی نیست.[5]

2. اوزان سماعی (بدون ضابطه)

هرگاه مصدر ثلاثی از نظر وزن مخالف با مصدرهای یاد شده باشد، قیاسی نبوده بلکه سماعی به شمار می‌آید. مانند: (شَکور و شُکران) که هر دو مصدر (شَکَرَ) است و چون فعل مزبور متعدی است از نظر قیاس باید مصدرش بدین صورت (شَکر) عنوان گردد و نیز مانند: (ذَهاب) که مصدر فعل لازم (ذَهَبَ) و (سُخط) که مصدر (سَخِطَ) است درحالیکه مصدر هر دو فعل از نظر قیاس باید بر وزن (فَعَل) عنوان شود.[6]


[1] . لغتنامه دهخدا

[2] . موسوعه النحو و الصرف و الاعراب، ص 558.

[3] . النحو الوافی، ج 2، ص 162.

[4] . الروضه الندیه فی شرح النهجه المرضیه، شرح سیوطی، ج 3، ص 235 .

[5] . موسوعه النحو و الصرف و الاعراب، ص 559 /  الروضه الندیه فی شرح النهجه المرضیه، شرح سیوطی، ج 3، ص 235 و 236.

[6] . ترجمه و شرح ابن عقیل، ج 3، ص 188.

مؤسسه نورالیقین

مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآنی

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *