نکات بخش پایانی سوره علق از دیدگاه تربیتی

create forum اضافه کردن دیدگاه جدید remove_red_eye 1595 خواندن

 

 

سؤال: راه رسیدن به قرب الهی چیست؟

 

آیه آخر سوره علق در واقع بر می گردد و یک نتیجه گیری از آن دو مسیر موجود می کند و به این مطلب اشاره دارد که تنها راهی که انسان به قرب الی الله یعنی کمالات قربی برسد، سجده است چنانچه می فرماید: سجده کنید و نزدیک شوید. یعنی سجده بارزترین علامت تعبّد و عبودیت است. نتیجه عبودیت این است که انسان به خدا نزدیک می شود و نتیجه این قرب و نزدیکی این است که انسان ربّانی می شود. البته هیچگاه ربّ نمی شود اما می تواند ربّانی شود.

 

در اینجا قرب مکانی مراد نیست، بلکه قرب الی الله مراد است. هدف از قرب این است که هر چه انسان کمال بیشتر بیندوزد و صفات کمال را در نفسش بیشتر تقویت کند، مهربان و عالِم باشد، تواضع و خشوع و صفات نیک داشته باشد به خداوند یعنی کمال مطلق نزدیکتر می شود اما به او نمی‌رسد.

خداوند چون کمال مطلق است، رسیدن به او و یکی شدن با او محال است اما آنچه ممکن است، قرب است و قرب یعنی انسان به خدا نزدیک می شود.

 

در حدیثی از امام صادق- علیه السلام- می خوانیم: «العُبُودِیَّةُ جَوهَرَةٌ کُنهُهَا الرُبُوبِیَّةُ»(1)

 

یعنی عبودیت یک گوهری است که عیار آن با ربوبیت رقم می خورد، یعنی اینکه اگر کسی به صورت واقعی عبد خدا شود، ربّانی می شود. هیچ کس به مقام ربّ نمی رسد ولی ربّانی شدن، ممکن است و به این ترتیب یک عبد می تواند کارهای خدایی انجام دهد. لذا می فرماید: «یا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»    « اى مردم پروردگارتان را كه شما و كسانى را كه پيش از شما بوده‏ اند، آفريده است، پرستش كنيد باشد كه به تقوا گراييد».(2) بنابراین، راه رسیدن به ربّانی شدن، عبودیّت است.

 

 

یک مثال از انبیا

 

در قرآن کریم، آمده است که عیسی ابن مریم -علیه السلام- به اذن خدا مرده را زنده می کرد. همچنین به اذن خدا نابینای مادر زاد، پیسی و جزام را شفا می داد. و به اذن الهی علم غیب داشت. مسیحیان به غلط افتادند و گفتند:  پس این خداست. اما قرآن می فرماید: « إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ».(3) عیسی ابن مریم کسی نیست جز اینکه عبد است. ولی ما به او نعمت هایمان را ارزانی داشتیم. بنابراین، انسان وقتی «عبد» شد، نعمت الهی بر او سرازیر می شود و به جایی می رسد که همچون حضرت عیسی کارهای خدایی انجام دهد.

 

 

یک سخن از ائمه اطهار

 

در دعای رجبیه وارد شده است: «فَجَعَلتَهُم مَعَادِنَ لِکَلِمَاتِکَ وَ اَرکانَاً لِتَوحِیدِکَ وَ آیَاتِکَ وَ مَقَامَاتِکَ الَّتِی لَا َتعطِیلَ لَهَا فِی کُلِّ مَکَانٍ یَعرِفُکَ بِهَا مَن عَرَفَکَ لَا فَرقَ بَینَکَ وَ بَینَهَا اِلّا أَنَّهُم عِبادُکَ وَ خَلقُکَ»   «خدایا! قرار دادی اهل بیت پیامبر را معادن کلمات و ارکان توحید و آیات و مقامات خویش که در هیچ مکانی تعطیل بردار نیستند. هرکس تو را شناخت، به واسطه معرفت آنان شناخته است، بین تو و آنها فرقی نیست مگر اینکه آنان بنده و مخلوق تو هستند». (4)

 

این سخن شاید برای برخی مایه تعجب باشد و بعضی از فِرَق مانند وهّابیان بهانه قرار دهند تا شیعیان را به غلوّ متّهم کنند. این اتّهام از آن روی است که آنها توجه و دقّت کافی نمی کنند. حدیث دلالت بر این دارد که ما همین کارهایی که خدا می کند به اذن پروردگار می کنیم ولی ما عبدیم و او رب است و خود این فرق، خیلی مهم است و موضوع را روشن می کند. این به مثابه آیاتی از قرآن است که در مورد عیسی بن مریم می گوید که تو خلق می کنی و مرده زنده می کنی به اذن خداوند. اما همین قرآن، تصریح می کند که عیسی بن مریم هیچ شأنی جز عبد بودن نداشت که خداوند نعمتش را بر او ارزانی داشته بود:« إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ»

 

 

مثالی دیگر

 

مثال ساده ای می تواند این بحث را روشن تر کند. خودکاری را در نظر بگیرید که در دست انسان به هر طرف می چرخد، بالا برده می شود، پایین برده می شود، عمل نوشتن را انجام می دهد، حرکاتی که دست انسان دارد یعنی دست انسان به چپ می چرخد، خودکار نیز به چپ می چرخد. دست به راست می چرخد آن هم به راست می چرخد. دست پایین می آید آن هم پایین می آید. دست بالا می رود خودکار هم بالا می رود، تمام حرکاتی که دست دارد این خودکار هم دارد. تمام جهاتی که دست می رود این خودکار هم می رود. با این حال، یک فرق دارد و آن اینکه، خودکار هیچ گونه اراده ای از خود ندارد و به طور کامل تابع است. در واقع، حرکت آن دست، علت است و حرکت خودکار، معلول است.

 

 

مثالی برای عبودیت

 

چون موضوع سجده در آخر سوره علق، مطرح شده است ذکر یک نکته از امام سجاد -علیه السلام- مفید، خواهد بود.

محمد بن شهاب زُهری(5) جمله ای شایان توجه در باره امام سجاد-علیه‌السلام- گفته است: «علی ابن الحسین- علیه السلام- وقتی به سجده می‌رفت، چنان خدا را تسبیح می گفت که گویی احساس می کردیم تمام ذرّات عالَم دارند با او تسبیح می گویند، در ادامه می گوید: «کان زین العابدین؛ او به طور قطع، زینت عبادت کنندگان است».

 

 

خاطره ای از ایگناس گلدتسیهر(6)

 

ایگناس گلدتسیهر، خاورشناس یهودی و اهل مجارستان، می گوید: «در قاهره که بودم، گاهی وقت ها با مسلمانان همراه می شدم و نماز می خواندم. در میان هزاران مؤمن پیشانیم را به زمین مسجد می سائیدم و هیچ گاه، مانند آن جمعه متعالی، من در زندگیم، چنین مذهبی نبودم». وی در جای دیگری از کتاب خاطراتش می گوید: «طی آن هفته ها من به طور واقعی به روح اسلام وارد شدم به حدی که  در درونم به نتیجه رسیدم که مسلمان هستم و تنها مذهبی است که اصول و قوانین آن می تواند پاسخگوی یک ذهن فلسفی باشد». وی می افزاید: «آرمان من رساندن یهودیت به چنان درجه ای است».

 

 

نتیجه گیری

 

بنابراین معنای حدیث «العبودیة جوهرة کنهها الربوبیة» این است که با عبودیت و اوج آن که سجده بر خداست، شما می توانید به مقام قرب الهی برسید. در واقع سجده، نماد و مَظهر عبودیت است و انسان در نتیجه آن قرب، می تواند ربّانی شود.

 


1. مصباح الشریعة، ترجمه علامه حسن مصطفوی، ص453 (چاپ اول، تهران، انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، 1360 شمسی)

2. بقره،21

3. زخرف،59 :« [ عيسى] جز بنده‏اى كه بر وى منت نهاده ایم نیست».

4. شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، انتشارات نبوغ، قم، 1374ه.ش، ص242.

5. در مورد تأیید یا ردّ شخصیت محمد بن شهاب از سوی اهل بیت اختلاف نظر وجود دارد. وی نزدیک به چهل سال در دستگاه بنی امیه بوده است. با این حال، برخی از رجالیون شیعه معتقدند، وی از اصحاب سِرّ ائمه بوده و باید او را یک نیروی نفوذی در دستگاه بنی امیه به شمار آورد.

6. گلدتسیهر، یک خاور شناس یهودی اهل مجارستان است که بین مسلمانان محبوب نیست. وی، یک یهودی متعصّب شناخته می شود. کتاب هایش رابه آلمانی نوشته است و برخی از آنها به عربی و فارسی ترجمه شده است. از نظر بسیاری از علمای مسلمان، وی در تحقیقاتش تاحدودی مغرض است. ایشان مدتی برای یادگیری زبان عربی و تحقیقات اسلامی در کشور مصر (شهر قاهره) ساکن بوده است. وی کتابی به نام خاطرات دارد.

تصویر امنیتی

تصویر امنیتی جدید

تمام حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به موسسه نورالیقین می باشد

نقل مطلب فقط با ذکر منبع جایز می باشد